Trong bối cảnh cạnh tranh thương mại ngày càng gay gắt, hình thức bên ngoài của sản phẩm không chỉ đơn thuần mang giá trị thẩm mỹ mà còn là yếu tố then chốt quyết định sức hút và khả năng nhận diện thương hiệu trên thị trường. Do đó, việc xác lập quyền sở hữu công nghiệp đối với kiểu dáng sản phẩm là nhu cầu tất yếu của doanh nghiệp nhằm ngăn chặn hành vi sao chép, bắt chước từ đối thủ cạnh tranh. Bài viết dưới đây phân tích khái niệm kiểu dáng công nghiệp, các điều kiện bảo hộ theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, chủ thể có quyền đăng ký và các đối tượng bị loại trừ khỏi phạm vi bảo hộ.

Kiểu dáng công nghiệp là gì?

Theo quy định tại khoản 13 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, kiểu dáng công nghiệp được hiểu là hình dáng bên ngoài của sản phẩm hoặc của bộ phận để lắp ráp thành sản phẩm phức hợp, được thể hiện thông qua hình khối, đường nét, màu sắc hoặc sự kết hợp của các yếu tố này, và phải là hình dáng có thể quan sát được trong quá trình khai thác công dụng thông thường của sản phẩm hoặc sản phẩm phức hợp đó.

Từ định nghĩa trên, có thể nhận diện một số đặc điểm pháp lý cơ bản của kiểu dáng công nghiệp:

• Đối tượng bảo hộ là hình thức thể hiện bên ngoài, không phải là cấu tạo kỹ thuật hay chức năng của sản phẩm;
• Kiểu dáng phải gắn liền với một sản phẩm cụ thể, có khả năng ứng dụng vào thực tiễn sản xuất; và
• Kiểu dáng phải có thể quan sát bằng mắt thường trong quá trình sử dụng thông thường, chứ không phải là các chi tiết ẩn bên trong sản phẩm. Đây chính là cơ sở để phân biệt kiểu dáng công nghiệp với sáng chế (bảo hộ giải pháp kỹ thuật) và với quyền tác giả đối với tác phẩm mỹ thuật ứng dụng.

Điều kiện bảo hộ kiểu dáng công nghiệp

Theo Điều 63 Luật Sở hữu trí tuệ, một kiểu dáng công nghiệp chỉ được cấp văn bằng bảo hộ khi đồng thời đáp ứng đủ ba điều kiện: có tính mới, có tính sáng tạo và có khả năng áp dụng công nghiệp. Việc thiếu bất kỳ điều kiện nào trong ba điều kiện này đều dẫn đến hậu quả pháp lý là đơn đăng ký bị từ chối cấp văn bằng bảo hộ.

Kiểu dáng công nghiệp phải có tính mới

Điều 65 Luật Sở hữu trí tuệ quy định kiểu dáng công nghiệp được coi là có tính mới nếu khác biệt đáng kể với những kiểu dáng công nghiệp đã bị bộc lộ công khai dưới hình thức sử dụng, mô tả bằng văn bản hoặc bất kỳ hình thức nào khác ở trong nước hoặc ở nước ngoài, trước ngày nộp đơn hoặc trước ngày ưu tiên (nếu đơn được hưởng quyền ưu tiên).

Về nguyên tắc xác định sự khác biệt, hai kiểu dáng công nghiệp không được coi là khác biệt đáng kể với nhau nếu chỉ khác biệt về những đặc điểm tạo dáng không dễ dàng nhận biết, ghi nhớ và không thể dùng để phân biệt tổng thể của hai kiểu dáng đó. Bên cạnh đó, một kiểu dáng công nghiệp được coi là chưa bị bộc lộ công khai nếu chỉ có một số người có hạn được biết và có nghĩa vụ giữ bí mật về kiểu dáng đó.

Pháp luật cũng ghi nhận cơ chế ân hạn đối với tính mới: kiểu dáng công nghiệp không bị coi là mất tính mới nếu được công bố trong một số trường hợp nhất định, với điều kiện đơn đăng ký phải được nộp trong thời hạn sáu tháng kể từ ngày công bố. Các trường hợp này bao gồm:

• Kiểu dáng bị người khác công bố mà không được phép của người có quyền đăng ký;
• Kiểu dáng được chính người có quyền đăng ký công bố dưới dạng báo cáo khoa học; hoặc
• Kiểu dáng được trưng bày tại triển lãm quốc gia của Việt Nam hoặc triển lãm quốc tế chính thức được thừa nhận.

Kiểu dáng công nghiệp phải có tính sáng tạo

Theo Điều 66 Luật Sở hữu trí tuệ, kiểu dáng công nghiệp được coi là có tính sáng tạo nếu căn cứ vào các kiểu dáng công nghiệp đã được bộc lộ công khai dưới mọi hình thức trước ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên, kiểu dáng đó không thể được tạo ra một cách dễ dàng đối với người có hiểu biết trung bình về lĩnh vực tương ứng.

Quy định này đặt ra một chuẩn mực đánh giá mang tính khách quan, dựa trên nhận thức của một chủ thể giả định có trình độ chuyên môn trung bình trong lĩnh vực liên quan, chứ không phải dựa trên đánh giá chủ quan của người nộp đơn hoặc cơ quan xét duyệt. Thực tiễn xét nghiệm đơn cho thấy một kiểu dáng thường bị coi là được tạo ra “dễ dàng” – và do đó không đáp ứng tính sáng tạo – trong các trường hợp như:

• Mô phỏng lại hình dáng của sự vật, hiện tượng đã tồn tại sẵn trong tự nhiên;
• Sử dụng các hình khối hình học cơ bản, thông dụng; hoặc
• Sao chép toàn bộ hay một phần đáng kể hình dáng của các công trình, sản phẩm nhân tạo đã có từ trước.

Kiểu dáng công nghiệp phải có khả năng áp dụng công nghiệp

Theo Điều 67 Luật Sở hữu trí tuệ, kiểu dáng công nghiệp được coi là có khả năng áp dụng công nghiệp nếu có thể dùng làm mẫu để chế tạo hàng loạt sản phẩm có hình dáng bên ngoài tương tự bằng phương pháp công nghiệp hoặc thủ công nghiệp.

Điều kiện này có vai trò quan trọng trong việc phân định ranh giới giữa kiểu dáng công nghiệp – đối tượng bảo hộ theo pháp luật sở hữu công nghiệp – với tác phẩm mỹ thuật ứng dụng, vốn được điều chỉnh theo cơ chế quyền tác giả. Một hình dáng chỉ mang giá trị thẩm mỹ đơn lẻ, không có khả năng nhân bản thành hàng loạt sản phẩm đồng nhất, sẽ không thỏa mãn điều kiện này. Trên thực tế, khả năng áp dụng công nghiệp thường đòi hỏi:

• Sản phẩm phải có hình dáng ổn định, không biến đổi theo tính chất tự nhiên của nguyên liệu hay tác động của môi trường xung quanh (qua đó loại trừ các sản phẩm dạng lỏng, dạng bột không có hình khối cố định); và
• Kiểu dáng phải có thể dùng làm mẫu để sản xuất hàng loạt sản phẩm tương tự mà không đòi hỏi kỹ năng, kỹ thuật đặc biệt mang tính cá nhân hóa của từng người thực hiện.

Đối tượng không được bảo hộ kiểu dáng công nghiệp

Theo Điều 64 Luật Sở hữu trí tuệ, mặc dù đáp ứng đầy đủ các điều kiện về tính mới, tính sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp, một số đối tượng vẫn bị loại trừ khỏi phạm vi bảo hộ kiểu dáng công nghiệp, bao gồm:

• Hình dáng bên ngoài của sản phẩm do đặc tính kỹ thuật của sản phẩm bắt buộc phải có. Quy định này nhằm ngăn ngừa việc lạm dụng cơ chế bảo hộ kiểu dáng công nghiệp để độc quyền hóa các giải pháp kỹ thuật lẽ ra chỉ có thể được bảo hộ dưới hình thức sáng chế hoặc giải pháp hữu ích, qua đó bảo đảm tính công bằng và duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh.
• Hình dáng bên ngoài của công trình xây dựng dân dụng hoặc công nghiệp. Các công trình xây dựng, do đặc thù về quy mô, tính chất và cơ chế quản lý riêng theo pháp luật xây dựng, không thuộc phạm vi điều chỉnh của chế định kiểu dáng công nghiệp.
• Hình dáng của sản phẩm không nhìn thấy được trong quá trình sử dụng sản phẩm. Do bản chất của kiểu dáng công nghiệp là hình thức thể hiện có thể quan sát bằng mắt thường, những chi tiết ẩn giấu bên trong, không bộc lộ ra bên ngoài trong quá trình khai thác công dụng thông thường, sẽ không đáp ứng được bản chất pháp lý của đối tượng bảo hộ này.

𝐋𝐈𝐍𝐂𝐎𝐍 𝐋𝐀𝐖 𝐅𝐈𝐑𝐌 – 𝐇𝐨̛̣𝐩 𝐭𝐚́𝐜 𝐯𝐮̛̃𝐧𝐠 𝐛𝐞̂̀𝐧

• Tại Hà Nội: Tầng 4, Tòa nhà Sudico, đường Mễ Trì, phường Từ Liêm, TP. Hà Nội
• Tại TP.HCM: 272 Đỗ Pháp Thuận, phường Bình Trưng, TP. Hồ Chí Minh
• Website: http://linconlaw.vn/
•  Email: Lawyer@linconlaw.vn
•  Facebook: https://www.facebook.com/Linconlawfirmm
• Linkedln: linkedin.com/in/lincon-law-firm-100b96201
•  Hotline: +84.987.733.358